Ο Μεγάλος Αγιασμός των Θεοφανείων

Α’ ΜΕΡΟΣ

Ὁ Μεγάλος Αγιασμός συνδέεται στενότατα με την εορτή των Θεοφανίων και υπενθυμίζει το Βάπτισμα τού Κυρίου. Ψάλλεται αμέσως μετά τήν οπισθάμβωνο ευχή τής Θείας Λειτουργίας και σχεδόν αποτελεί μία ενιαία ακολουθία με τη Θεία Λειτουργία, με κοινή απόλυση και τελείται σύμφωνα με τήν υπάρχουσα τυπική διάταξη δύο φορές: α) Τήν παραμονή τής εορτής, μετά το τέλος τής Θείας Λειτουργίας τού Μ. Βασιλείου. β) Τήν ημέρα των Θεοφανείων, μετά το τέλος της Θείας Λειτουργίας τού Αγίου Ιωάννου τού Χρυσοστόμου. Σύμφωνα με την αρχαία τάξη τής Εκκλησίας μας το απόγευμα τής παραμονής των Θεοφανίων ψάλλονταν μία ακολουθία, σαν είδος αγρυπνίας, πού λεγόταν «Παννυχίδα». Αμέσως μετά ψαλλόταν ἡ ακολουθία τού ῎Όρθρου και κατόπιν ετελείτο ὁ Μεγάλος Αγιασμός, σέ ανάμνηση τού Βαπτίσματος τού Κυρίου. Στη συνέχεια βαπτίζονταν οἱ Κατηχούμενοι. Ακολουθούσε η Θεία Λειτουργία, στην οποία παρευρίσκονταν και οι νεοφώτιστοι, γιʼ αὐτό καί μέχρι σήμερα ψάλλεται αντί του «῞Αγιος ὁ Θεός…» το «῞Οσοι εἰς Χριστόν ἐβαπτίσθητε…». Ο Μεγάλος Αγιασμός, λοιπόν, μέχρι τον Ε΄ αιώνα γινόταν σέ ανάμνηση τού βαπτίσματος τού Κυρίου, μόνο μία φορά στην «Παννυχίδα» τής εορτής των Θεοφανείων σαν είδος αγρυπνίας, αμέσως μετά τήν ακολουθία τού ῎Όρθρου. Αντλούσαν οἱ πιστοί ύδωρ, έπιναν και ραντίζονταν. Στη συνέχεια βαπτίζονταν και οἱ Κατηχούμενοι. Για δεύτερη φορά, ὁ Μεγάλος Αγιασμός, γινόταν μόνο στα Ιεροσόλυμα το πρωί τής κυριώνυμης ημέρας, τής εορτής τῶν Θεοφανείων, στον Ιορδάνη ποταμό με τήν παρουσία τού Πατριάρχη και σέ ανάμνηση τού γεγονότος τής Βαπτίσεως τού Χριστού. Ὁ πατριάρχης Αντιοχείας Πέτρος ὁ Γναφεύς (465-475) πρώτος σκέφθηκε και καθιέρωσε, για να διευκολύνει τούς χριστιανούς, να τελείται ὁ Μεγάλος Αγιασμός εκτός από τήν «Παννυχίδα» της εορτής και το εσπέρας της παραμονής. Η διπλή τέλεση τής ακολουθίας προέκυψε από λόγους καθαρά πρακτικούς, δηλαδή, γιά τήν εξυπηρέτηση των πιστών. Το πόσο ήταν αναγκαία και επιβεβλημένη αυτή ἡ προσθήκη, φάνηκε από το γεγονός ότι επικράτησε πολύ γρήγορα στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Στην αρχή υπήρχαν μερικές διαφορές ως πρός τη μορφή των δύο αυτών ακολουθιών, στη συνέχεια όμως ἡ μία επηρέασε τήν άλλη και τελικά ταυτίσθηκαν. Τον Μεγάλο Αγιασμό η Εκκλησία μας, δεν τον κατατάσσει μεταξύ των επτά μυστηρίων, αλλά η σχέση του με τήν ευλογία τού ύδατος τού Αγίου Βαπτίσματος τον καθιστά ισότιμο πρός αυτό, γιʼ αυτό και ο Μεγάλος Αγιασμός θεωρείται «δεύτερον τῆς ἁγίας Κοινωνίας». (Κώδικας Σινᾶ 978) Ὁ χαρακτηρισμός αυτός προέκυψε απὸ τή συνήθεια νά παίρνουν Μεγάλο Αγιασμό όσοι από τούς πιστούς έχουν κάποιο κώλυμα για τη θεία Κοινωνία, ώστε να μην στερούνται τήν ευλογία τῆς Εκκλησίας. Ἐδῶ όμως φαίνεται και η διαφορά πού υπάρχει μεταξύ θείας Κοινωνίας και Μεγάλου Αγιασμού. Χρειάζεται προσοχή, γιατί υπάρχει η περίπτωση από λανθασμένες αντιλήψεις οι χριστιανοί να προτιμούν τον Μεγάλο Αγιασμό σντί της θείας Κοινωνίας. Δυστυχώς όμως ο υπερβολικός αυτός τονισμός της ιερότητάς της ακολουθίας του Μεγάλου Αγιασμού οδήγησε, από ευλάβεια βέβαια, σε ορισμένες υπερβολές.

B ΜΈΡΟΣ

Ο υπερβολικός τονισμός της ιερότητάς της ακολουθίας του Μεγάλου Αγιασμού οδήγησε, από ευλάβεια βέβαια, σε ορισμένες υπερβολές. Οι υπερβολές αυτές δημιούργησαν μερικές απορίες.

1.Υπάρχει διαφορά μεταξύ των δύο Αγιασμών ,δηλ. της παραμονής και της ημέρας των Φώτων;

Και στις δύο περιπτώσεις τελείται η ίδια ακριβώς ακολουθία, με μοναδική διαφορά ότι ο «Πρόλογος» της μεγάλης καθαγιαστικής ευχής, δηλαδή από το «Τριάς ὑπερούσιε…» μέχρι το «συνεχόμενος φόβω ἐν κατανύξει βοῶ σοι», διαβάζεται κατά την ημέρα των Θεοφανείων, ενώ κατά την παραμονή η ευχή αρχίζει από το «Μέγας εἶ, Κύριε…».

Αυτός ο «Πρόλογος»  δεν είναι καν ευχή, αλλά είναι πανηγυρικό εγκώμιο της εορτής, που πήρε την σημερινή μορφή μετά από πολλές τροποποιήσεις και προσθαφαιρέσεις και ο οποίος στην αρχή διαβάζονταν από τον ιερέα μόνο κατά την παραμονή, τελικά δε επικράτησε να λέγεται μόνο κατά την ημέρα της εορτής. Η προσθήκη του εγκωμίου αυτού κάνει μεν πανηγυρικότερη την ακολουθία, αλλά δεν αλλοιώνει την οσία της.

Ιστορικά και λειτουργικά οι δύο αυτές ακολουθίες είναι μία και η αυτή , και επινοήθηκε ήδη από τον Ε΄ αιώνα για να επαναλαμβάνεται και κατά την παραμονή, προκειμένου να εξυπηρετούνται οι πιστοί.

2. Επιτρέπεται οι χριστιανοί να πίνουν τον Μεγάλο Αγιασμό κατά την παραμονή των Θεοφανείων η μόνο να αγιάζουν τα σπίτια και  τα κτήματά τους;

Εφόσον αφʼ ενός μεν ιστορικά και λειτουργικά επικράτησε από τον Ε΄ αιώνα να επαναλαμβάνεται η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού και κατά την παραμονή πρός εξυπηρέτηση των πιστών, αφʼ ετέρου δε, αφού δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ των δύο Αγιασμών- όπως αναφέραμε παραπάνω είναι ακριβώς οι ίδιοι – οπωσδήποτε μπορούν οἱ πιστοί να πίνουν και από τον Αγιασμό της παραμονής.

Αυτό αποδεικνύεται και από τίς δύο χαρακτηριστικές αιτήσεις πού υπάρχουν στα ειδικά «Εἰρηνικά» της ακολουθίας τού Μεγάλου Αγιασμού.

α) «Ὑπέρ τοῦ γενέσθαι αὐτό (τό ὕδωρ) καθάρσιον ψυχῶν καί σωμάτων πᾶσι τοῖς χριομένοις ἐξ αὐτοῦ καί μεταλαμβάνουσιν…».

β) «Ὑπέρ τοῦ καταξιωθῆναι ἡμᾶς ἐμπλησθῆναι ἁγιασμοῦ διά τῆς τῶν ὑδάτων τούτων μεταλήψεως τῇ ἀοράτῳ ἐπιφανείᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος…».

Επίσης στην καθαγιαστική ευχή «Μέγας εἶ, Κύριε…» διαβάζουμε: «῞Ινα πάντες οἱ ἀρυόμενοι καί μεταλαμβάνοντες ἔχοιεν αὐτό πρός καθαρισμόν ψυχῶν καί σωμάτων…». και παρακάτω· «Δός πᾶσι τοῖς τε ἁπτομένοις, τοῖς τε χριομένοις, τοῖς τε μεταλαμβάνουσι τόν ἁγιασμόν, τήν εὐλογίαν, τήν κάθαρσιν, τήν ὑγείαν…».

Στην ευχή τής κεφαλοκλισίας «Κλῖνον, Κύριε, τό οὖς σου…» υπάρχει μία παρόμοια φράση: «… καί καταξίωσον ἡμᾶς ἐμπλησθῆναι τοῦ ἁγιασμοῦ σου διά τῆς τοῦ ὕδατος τούτου μεταλήψεώς τε καί ῥαντισμοῦ…».

    Ίσως όμως θα μπορούσε κάποιος να προβάλλει την άποψη, ότι οι ευχές δέν μιλούν για τη μετάληψη τού Αγιασμού τής παραμονής τῶν Θεοφανείων, άλλα για τον Αγιασμό τής ημέρας τῶν Θεοφανείων, εφόσον άλλωστε προηγείται και ἡ νηστεία.

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι: Πρέπει να νηστεύουμε προ τού Μεγάλου Αγιασμού;

Ἡ νηστεία τής παραμονής τῶν Θεοφανείων δεν έχει καμία σχέση με τον Μεγάλο Αγιασμό, δηλαδή δεν νηστεύουμε για να πιούμε Μεγάλο Αγιασμό, άλλα ἡ νηστεία μάς προετοιμάζει για τη μεγάλη εορτή πού περιμένουμε, τα Θεοφάνεια.

Από τον 3ο αιώνα στην Αντιόχεια τα Θεοφάνεια ή Επιφάνεια  του Χριστού  είχαν καθιερωθεί να συνεορτάζονται με την Γέννηση του Χριστού στης 6 Ιανουαρίου. Για πρώτη φορά γύρω στο 330 γιορτάστηκε στη Ρώμη ἡ εορτή τῶν Χριστουγέννων χωριστά ἀπὸ την εορτή των Ἐπιφανείων. Μέσα σέ λίγα χρόνια καθιερώθηκε πλέον τα μεν Χριστούγεννα να γιορτάζονται στις 25 Δεκεμβρίου τα δε Θεοφάνεια στις 6 Ιανουαρίου.

Ενώ δηλαδή χώρισε ο κοινός τους εορτασμός, παρέμεινε κοινή μόνο η νηστεία. Επειδή όμως για δώδεκα μέρες μετά τα Χριστούγεννα έχουμε κατάλυση σέ όλα, ως μέρα νηστείας παρέμεινε μόνο η παραμονή των Θεοφανείων.

Ακόμα δε, το ότι νηστεύουμε για την εορτή των Θεοφανείων και όχι για να πιούμε το Μεγάλο Αγιασμό, φαίνεται και ἀπό το γεγονός, ότι εάν η παραμονή των Θεοφανείων συμπέσει μέρα Σάββατο ή Κυριακή, καταλύουμε λάδι.

Σαν συμπέρασμα μπορούμε να πούμε, ότι επιτρέπεται να πιούμε Μεγάλο Αγιασμό και την παραμονή και την μέρα τῶν Θεοφανείων, με την προϋπόθεση ότι προηγείται ὁ Μεγάλος Αγιασμός και ακολουθεί το Αντίδωρο.

Για την προτεραιότητα τού Μεγάλου Αγιασμού έναντι τού αντιδώρου έχουμε, έκτος τῶν άλλων, και απόκριση τού Πατριάρχου Γεννάδιου του Σχολάριου πρός τον Δεσπότη Σερβίας Γεώργιο ότι «τό Ἁγίασμα τῶν ἁγίων Θεοφανείων λαμβάνεται πρό τοῦ Ἀντιδώρου».

Θα αναφέρουμε και ένα ακόμα στοιχείο ἀπό τη σύγχρονη πράξη τῶν μονών τού Άγιου ῎Όρους. Οι μοναχοί στο Άγιο Όρος πίνουν Μεγάλο Αγιασμό όχι μόνο την μέρα τῶν Θεοφανείων, άλλα και όλο το οκταήμερο μέχρι τής αποδόσεως τής εορτής.

Αθανάσιος Γ. Δημητρίου Πρόεδρος Ιεροψαλτών Ν. Τρικάλων Αστυνομικός – MSc Θεολογίας

43 σκέψεις στο “Ο Μεγάλος Αγιασμός των Θεοφανείων

  1. Thanks a lot for sharing this with all folks you really know
    what you are talking about! Bookmarked. Please also discuss with my website =).
    We will have a hyperlink alternate agreement between us

  2. What’s Taking place i am new to this, I stumbled upon this I’ve discovered It absolutely helpful and it has helped me out loads.
    I am hoping to contribute & assist other customers like its aided me.

    Good job.

  3. Cool blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?
    A design like yours with a few simple tweeks would really
    make my blog shine. Please let me know where you got your theme.
    Appreciate it

  4. Hello, I think your site might be having browser compatibility issues.

    When I look at your blog in Opera, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it
    has some overlapping. I just wanted to give you a quick heads up!

    Other then that, awesome blog!

  5. Hello! I know this is somewhat off topic but I was wondering if you knew where
    I could get a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m having trouble finding one?
    Thanks a lot!

  6. You really make it appear so easy with your presentation however I in finding
    this matter to be actually something that I feel I might by no means understand.
    It kind of feels too complicated and extremely huge for me.
    I’m having a look forward on your subsequent publish, I’ll attempt to
    get the hang of it!

  7. Hmm it looks like your site ate my first comment (it was extremely long) so I guess I’ll
    just sum it up what I wrote and say, I’m thoroughly enjoying
    your blog. I too am an aspiring blog writer but I’m still new
    to the whole thing. Do you have any points for novice blog writers?
    I’d really appreciate it.

  8. You really make it seem so easy with your presentation but
    I find this topic to be really something that I think I would never understand.
    It seems too complex and extremely broad for me.
    I am looking forward for your next post, I will try to get the hang
    of it!

  9. I’m excited to find this web site. I wanted to thank
    you for ones time just for this fantastic read!! I definitely loved every
    part of it and I have you saved as a favorite to see new stuff on your blog.

  10. Hi there! I know this is somewhat off topic but I was wondering
    if you knew where I could locate a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m having trouble finding one?
    Thanks a lot!

  11. Yesterday, while I was at work, my cousin stole my iPad and tested to see if it can survive a 40 foot drop, just so she can be a youtube sensation. My iPad is now destroyed and she
    has 83 views. I know this is completely off topic but I had to share it with
    someone!

  12. Hey! This is my 1st comment here so I just wanted to give a quick shout out and say I truly enjoy reading your articles.
    Can you suggest any other blogs/websites/forums that go over the
    same subjects? Thanks for your time!

  13. Great article! This is the kind of information that are supposed to be shared across the internet.
    Shame on the search engines for not positioning this
    publish upper! Come on over and consult with my website .
    Thanks =)

  14. Hello! I know this is kinda off topic but I’d figured I’d ask.
    Would you be interested in exchanging links or maybe guest authoring a blog post or vice-versa?
    My website discusses a lot of the same subjects as yours and I believe
    we could greatly benefit from each other. If you are interested feel free to shoot me an e-mail.
    I look forward to hearing from you! Wonderful blog by the way!

  15. After looking at a handful of the articles on your web site, I truly
    like your way of writing a blog. I book-marked it to my bookmark
    website list and will be checking back soon. Please check
    out my website as well and tell me your opinion.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.